Arbeidsbesparing in de komkommerteelt: innovatie in actie

Florian Müller is bij Rijk Zwaan pre-breeder voor komkommer en meloen. “Pre-breeding probeert het mechanisme te begrijpen achter elke eigenschap. Een komkommerplant heeft 7 verschillende chromosomen en 30.000 genen. Wij mappen samen met onderzoekers in onze Research & Development locatie in Fijnaart deze eigenschappen. Dat wil zeggen dat we uitzoeken welke variatie in genen een bepaalde eigenschap verklaart. En in welke komkommerplanten deze variatie en eigenschap aanwezig zijn. Met deze kennis kunnen veredelaars efficiënter selecteren en komkommerplanten met een nieuwe combinatie van eigenschappen maken”, legt Florian uit.

Plantarchitectuur

“We kijken naar de hele plantarchitectuur (de bouw van een plant). Dat is nodig, want als je aan één knop draait, verandert er veel meer. Als we een plant met kleiner blad veredelen– wat arbeidsvriendelijk is – wordt vaak álles kleiner, ook de vruchten. Daar bedenken we dan een oplossing voor", vertelt Florian.

Extra voordelen van planten met kleiner blad zijn er ook. “Ze hebben vaak ook een kortere bladsteel. Die bladeren zitten horizontaler aan de plant, waardoor ze meer licht vangen én je beter door het gewas kunt kijken om de vruchten te zien én er betere luchtcirculatie ontstaat. Dat zorgt weer voor minder vatbaarheid voor schimmels. Win-win-win. Al onze moderne rassen hebben nu die bladstand.”

Kleiner blad

Rijk Zwaan maakt arbeidsbesparende rassen voor beide teeltsystemen die in de komkommerteelt gangbaar zijn: lagedraad- en hogedraadteelt. Voor lagedraadteelt introduceerde Rijk Zwaan bijvoorbeeld Proloog RZ, een ras dat al 18 jaar hoofdras is in Noord-Europa. “Proloog was destijds het eerste komkommerras met beduidend kleiner blad. Het open planttype maakt vruchten makkelijk vindbaar en beperkt het gewasonderhoud. Dat scheelt veel arbeid. Voor andere regio’s en seizoenen hebben we nu vergelijkbare rassen”, zegt Tolis Spyropoulos, komkommerveredelaar bij Rijk Zwaan.

Beheerste groei

“In nieuwe kassen kiezen telers steeds vaker voor hogedraadteelt, vanwege betere stuurbaarheid, betere vruchtkwaliteit en de hogere productie. Maar hoge draad vraagt meer gewasonderhoud: planten twee keer per week laten zakken, vruchten dunnen, blad verwijderen, bloemen plukken om schimmels te voorkomen. Dus bij die teeltvorm is arbeidsbesparing helemáál een belangrijk aspect”, vertelt Tolis.

Florian: “In veredeling maken we gebruik van onze genenbank. Hierin hebben we decennia lang de meest uiteenlopende komkommervarieteiten verzameld waarvanuit we eigenschappen kunnen selecteren en inkruisen. Hierin ontdekten wij genetica met kortere internodien. Deze planten groeiden van nature minder snel. Voor de belichte hoge draadteelt ontwikkelden we zo onder meer Skytower RZ, een arbeidsbesparend ras. Dit ras heeft compacte planten die je minder vaak hoeft te laten zakken.”

Eén vrucht per oksel

Een komkommer plant kan een, twee of nog meer vruchten per bladoksel hebben. Bij de lange komkommer rassen is vaak één vrucht per oksel voldoende en alle extra vruchten halen teeltbedrijven weg. Als je een ras maakt dat van zichzelf maar één vrucht per oksel heeft, scheelt dat dus veel arbeid. Ook aan dat punt werkte het veredelingsteam: “Skyteam is bijvoorbeeld zo’n enkelvruchtig ras. Waar vruchten dunnen bij andere komkommerrassen wél nodig is, kost dat bij Skyteam heel veel minder tijd.”

Rijk Zwaan is het eerste veredelingsbedrijf met zo’n enkelvruchtig ras. We verkopen de zaden van dit ras sinds 2024 en het is in Nederland sindsdien het belangrijkste ras voor de zomer-hogedraadteelt. Voor andere landen hebben we inmiddels vergelijkbare rassen, zoals Blueray RZ, voor de regio Canada en Verenigde Staten. Tolis: “Dat ras groeit niet alleen compact en is enkelvruchtig, het heeft ook kleiner blad, waardoor het heel open is en je de vruchten makkelijk ziet, net als bij Proloog.”

Voorbereiden op plukrobot

Arbeidsbesparing is ook een aandachtspunt bij de oogst en daarna. Daarom selecteert Rijk Zwaan op uniforme komkommers, voor automatische sortering en verwerking. Maar ook bijvoorbeeld op augurken met een uniforme maat die goed in een pot passen.

“Plukken met robots is in ontwikkeling”, vertelt Florian. “Daarom denken we vooruit: een open gewas helpt straks oogstrobots om vruchten beter te herkennen. Dan worden eigenschappen zoals juist een lange vruchtsteel belangrijk, omdat die makkelijker te snijden is.”

Arbeid besparen door resistenties

Nog een oplossing: ziekteresistentie. De komkommerrassen van Rijk Zwaan zijn vrijwel allemaal resistent tegen echte meeldauw. Komkommer kan vatbaar zijn voor die ziekte en voor bestrijding van deze schimmel zijn steeds minder chemische middelen beschikbaar. Florian: “Veredelen op resistenties scheelt niet alleen chemisch middelengebruik, het bespaart ook arbeid. Doordat er minder of geen bespuitingen nodig zijn én doordat komkommerbedrijven minder bloemen hoeven te plukken. Hogedraadbedrijven plukken die namelijk omdat ze een invalspoort zijn voor de schimmel Didymella bryoniae (Mycosphaerella).”

Genenbank

Florian: “Rijk Zwaan heeft een genenbank. Daar zitten ook wilde komkommers in. Daar vinden we regelmatig een eigenschap tussen die we zoeken, zoals de enkelvruchtigheid. Dan moeten we ervoor zorgen dat die eigenschap in ons veredelingsmateriaal ingekruist kan worden, maar liefst zonder andere eigenschappen van wilde komkommer, zoals stekels of een bittere smaak. We werken veel samen met collega's van andere gewassen, die op komkommer lijken, zoals meloen of pompoen. We doen projecten met anderen, zoals met universiteiten. Zij kunnen vaak meer fundamenteel onderzoek doen, naar interactie tussen de genen. Zo begrijpen we het netwerk van genen dat een bepaalde eigenschap verklaart steeds beter en kunnen we de gewenste eigenschappen gerichter inkruisen en combineren.”